Sześć wieków historii w jednej kolędzie. Bezcenny rękopis UJ

Najstarsza kolęda związana z ziemiami polskimi, rozpoczynająca się od słów „Bóg cynnēmus in hāc diē”, powstała na początku XV wieku i zachowała się w całości w średniowiecznym rękopisie. Dokument przechowywany jest w skarbcu Biblioteki Jagiellońskiej i stanowi jedno z najcenniejszych świadectw muzycznej i intelektualnej kultury dawnego Krakowa.

Autorem kolędy był Bartłomiej z Jasła – profesor Uniwersytetu Krakowskiego, teolog i filozof, a najprawdopodobniej także kompozytor utworu. 

Jak podkreślają badacze, w środowisku uniwersyteckim muzyka i refleksja teologiczna przenikały się, tworząc dzieła, które kształtowały duchowość kolejnych pokoleń.

Akrostych, rękopis i dźwięk sprzed wieków

Autorstwo kolędy nie budzi dziś wątpliwości. Imię twórcy zostało ukryte w tekście w formie akrostychu – pierwsze słowa kolejnych zwrotek układają się w zapis Bartholomeus de Iaslo. Taki sposób „podpisywania” dzieł był charakterystyczny dla średniowiecza i pozwala jednoznacznie przypisać utwór Bartłomiejowi z Jasła.

Rękopis, w którym zachowała się kolęda, pochodzi z prywatnej biblioteki autora, ofiarowanej Uniwersytetowi Krakowskiemu. Zawiera on traktaty teologiczne, mowy i kazania uniwersyteckie oraz cztery pieśni kościelne związane z Bożym Narodzeniem. Jedna z nich została wyraźnie podpisana przez Bartłomieja, co potwierdza oryginalny charakter całego zbioru.

Choć w autografie zachował się jedynie tekst kolędy, jej melodia jest dziś znana dzięki kopii sporządzonej w innym rękopisie przez Łukasza z Koźmina Wielkiego, zawierającej notację muzyczną. Utwór opiera się na melodii chorału gregoriańskiego i liczy 22 zwrotki.

Przez stulecia kolęda pozostawała przedmiotem badań naukowych. Przełom nastąpił w 2017 roku, gdy tekst po raz pierwszy przetłumaczono na język polski, a w Muzeum Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego odbyło się światowe prawykonanie utworu – ponad 600 lat po jego powstaniu.